Pisanie zimą 1963-64, kiedy miał na koncie sześć filmów fabularnych, ale wciąż pisał do słynnego francuskiego magazynu filmowego Zeszyty kinowe Jean-Luc Godard napisał o Orsonie Wellesie: „Wszyscy zawsze będziemy mu wszystko winni”.
Te słowa przyszły mi do głowy dziś rano, kiedy dowiedziałem się o śmierci Jean-Luca Godarda wczoraj, w wieku 91 lat. Prowokacyjny reżyser z francuskiej Nowej Fali lat pięćdziesiątych uczył kino, jak patrzeć na współczesny świat. Z jego surowego, nerwowego, zabawnego, romantycznego off-kilter 1959 noir Zdyszany , jego pełnometrażowy debiut, do jego przedostatnim filmem, przerażającym, mylącym (w dobrym tego słowa znaczeniu) dziełem 3D o nazwie Pożegnanie z językiem , w którym wymyślił ujęcie z podwójnej perspektywy, o którym nikt wcześniej nawet nie marzył, był niestrudzonym innowatorem, który nosił swój geniusz w sposób zawsze prowokacyjny. Jego wpływ zawsze będzie nieobliczalny.
Pisanie nieruchomego obrazu z Zdyszany powieściopisarz i krytyk Gilbert Adair zauważył: „[F]otografia mogła być zrobiona wczoraj dla tytuł grzecznościowy lub Targowisko próżności . A jeśli ostatnio spadł krytycyzm Godarda, to prawda jest taka, że jako jeden z największych wynalazców form stulecia, jego geniusz został przywłaszczony przez własnych potomków. Co więcej, dowód na to, że nie tylko kino, ale sam świat stał się godardianem, rzuca się nam w oczy”. To było na miejscu, kiedy Adair napisał to w 1995 roku, i nadal jest jakoś prawdziwe dzisiaj.
Urodzony w 1930 roku w zamożnych francusko-szwajcarskich rodzicach, Godard oszalał, gdy osiągnął 20 lat i zaczął pisać dla Notatniki wkrótce potem. Magazyn był poligonem doświadczalnym, a może szalką Petriego, dla krytyków, którzy mieli zostać filmowcami: Claude Chabrol, Jacques Rivette, Eric Rohmer i François Truffaut, który miał stać się bliskim przyjacielem i czasem współpracownikiem Godarda (napisał historię, tak jak było, bo Zdyszany ) pomiędzy nimi. Biorąc pod uwagę jego późniejszy radykalizm, niektóre entuzjazmy Godarda jako krytyka wyglądają dziś wyjątkowo: był naprawdę Wszystko o Ewie m.in. twórca Joseph L. Mankiewicz. (Truffaut był bardziej podżegaczem, na przykład takim stylistą jak Minnelli jako hollywoodzkim „niewolnikiem”). Zdyszany , z otwarciem pełnym skokowych cięć, nieoceniającym obrazem amoralnej przestępczości i nową perspektywą charyzmy gwiazdy filmowej, którą ucieleśniają główni aktorzy Jean-Paul Belmondo i Jean Seberg, był prawdopodobnie najbardziej zuchwałym z debiutów Nowej Fali. Obraz Belmondo wpatrującego się w plakat do zdjęcia Humphreya Bogarta, pocierającego kciukiem dolną wargę i mówiącego „Bogie” był zapowiedzią dla samoświadomego kina: intelektualnego, ale bezczelnego. Dwa lata przed debiutem Andy'ego Warhola z puszką Campbell Soup, Zdyszany zapowiedział pop-art w kinie.
I tak rozpoczął się znaczący, porywający bieg. Jak Warhol, jak Beatlesi, jak Stonesi (z którymi Godard nakręcił film, Jeden dodać jeden znany jako Współczucie dla diabła , w 1968), można powiedzieć, że Godard BYŁ w latach sześćdziesiątych. Dwa wykonane przez niego portrety ówczesnej żony Anny Kariny, lata 1961 Kobieta jest kobietą i 1962 Żyj swoim życiem ( Moje życie do życia ), to niezwykłe kontrasty. Pierwsza szerokoekranowa kolorowa zabawa, która pobiera stronę z książki Franka Tashlina Dziewczyna nic na to nie poradzi i czyta go na głos na ulicach Paryża. „Wydaje się, że kamera leci” – podziwiał mnie Martin Scorsese w rozmowie, którą odbyłem z nim w 2020 roku na temat filmów, które stanowiły podstawę jego klasyka z 1990 roku. Goodfellas . Drugie było miarowym, ponurym, czarno-białym studium ulicznego spacerowicza. Wieloletni operator Godarda, Raoul Coutard, odegrał kluczową rolę w osiągnięciu wyjątkowego wyglądu tych filmów. Godard i Coutard nieustannie eksperymentowali z technikami ręcznymi i szybkimi taśmami filmowymi, które nie wymagały od filmowców zawieszania dużej ilości światła, aby uzyskać obraz. Chodziło o niemal dokumentalną bezpośredniość – aż tak nie było, jak drobiazgowe inscenizacje późniejszych filmów, takich jak 1982 Pasja , również wykonane z Coutard, zeznają.
W 1963 Godard igrał z Hollywood, robiąc Pogarda dla producentów Josepha E. Levine'a i Carlo Pontiego oraz z wykorzystaniem międzynarodowej obsady, w tym bogini seksu Brigitte Bardot i amerykańskiego twardziela Jacka Palance'a, z legendą filmową Fritzem Langiem grającym samego siebie. Wykazał się własną pogardą dla facetów od pieniędzy, kiedy po zażądaniu nagich zdjęć Bardota wykonał je, ale przez kolorowe filtry odpowiadające trójkolorowi francuskiej flagi. Po czym podniósł się i nadal zaskakiwał filmami takimi jak Alphaville (sci-fi noir nakręcone w całości we współczesnych paryskich sceneriach, które łączą się w wizji Godarda z rodzajem kiczowatego futuryzmu), Pierrot le fou , oraz Mężczyzna Kobieta , ten ostatni bada młodsze pokolenie, które Godard nazwał „dziećmi Marksa i Coca-Coli”. Polityczne zapędy filmowca schodziły coraz bardziej na lewo, a paryski strajk w maju 1968 r. wylądował w obozie radykałów. Uznał, że potrzebny jest nowy sposób robienia filmów.
Nie sądzę, żeby jakikolwiek filmowiec został nazwany „pretensjonalnym” bardziej niż Godard. W każdym razie jego gadatliwe, eliptyczne, czasem celowo nudne filmy z okresu post’68, nakręcone we współpracy z Jeanem Pierre’em Gorinem, a później jego życiową partnerką Anne Marie Mieville, zmotywowały krytyków do niemal odruchowego wyrzucenia słowa „p”. Pop-art Godard został zastąpiony przez (tymczasowo) maoistę Godarda. Godard, który również dużo pracował w telewizji, nawet robiąc reklamy (zawierał tłumy). Monumentalna biografia mężczyzny autorstwa Richarda Brody’ego z 2008 roku, Wszystko jest kinem: życie zawodowe Jean-Luca Godarda przekonująco przekonuje, że okres ten był równie istotny pod względem artystycznym, jak każdy inny w karierze Godarda. Godard, który nie był „zabawny”, nie dorównywał w końcu, że Godard nie jest świetny.
Stary potwór (jak nazwał go krytyk Colin McCabe; do tego dojdziemy) powrócił do konwencjonalnej kinematografii – takiej jaką może być, gdy jest to Godard – z latami 80. Uratuj, kto może (Każdy dla siebie / Zwolnione tempo) z udziałem gwiazdy pop Jacquesa Dutronca jako surogatki Godarda. W latach 80. Godard zaczął pojawiać się w swoich filmach jako on sam lub jako jego odmiana, dodając ekscentrycznej komicznej wartości. To brudny staruszek, wujek Jean z lat 1983 Imię: Carmen , niemal obskurnie erotyczne badanie tego, co Godard nazywał „przewrotnością kobiet”, kiedy był krytykiem; zagrał „Professor Plugg” z dreadami z kablem A/V w niesamowitym i kryminalnie trudnym do zobaczenia filmie z 1987 roku, Król Lear , wynik nieudanej umowy między filmowcem, pisarzem Normanem Mailerem i potentatami znanego studia Cannon Films. Obraz przedstawia również Mailera, Burgessa Mereditha, Woody'ego Allena i czekaj na to, Molly Ringwald, która najwyraźniej nie nienawidziła tego doświadczenia.
Jednym z aktorów, który nienawidził tego doświadczenia, była Jane Fonda, która w swoim pamiętniku pisała lekceważąco o Godardzie Moje dotychczasowe życie . Wystąpiła w filmie Godarda o związkach zawodowych z 1972 roku Wszystko idzie dobrze i uderzyła go ironia tego, jak, biorąc pod uwagę temat, Godard był tak lekceważący i władczy wobec własnej ekipy filmowej. Pomimo żartobliwych występów filmowych i wywiadów, nie był znany jako „miły facet”. W swojej relacji z Kariną był agresywny. (Chociaż kiedy ja przeprowadził wywiad z aktorką w 2016 roku wspomnienia, które opowiedziała, były najbardziej lubiane.) Słynnie pokłócił się z Truffaut na początku lat 70-tych. W słynnym liście do Godarda z 1973 r. Truffaut wzywa go do „gównianego zachowania” i oskarża go o udawanie radykalizmu, mówiąc: „Jesteś Ursulą Andress bojowników, pojawiasz się na krótko, w samą porę zanim aparaty zabłysną, robisz dwie lub trzy odpowiednio zaskakujące uwagi, a potem znowu znikasz, ciągnąc za sobą chmury samolubnej tajemnicy. Zdawał się czasem flirtować w niektórych utworach z antysemityzmem (będąc jednocześnie jednym z bardziej przenikliwych krytyków kinowych przedstawień Holokaustu). Film Agnes Vardy z 2017 roku Twarze Miejsca zawiera rozdzierający obraz Godarda lekceważącego swojego byłego rodaka z Nowej Fali, dla którego pojawił się w jej cudownym 1962 roku Cleo Od 5 do 7 , całe życie wcześniej.
Mimo wszystko nie było, jak się wydaje, dużego francuskiego wykonawcy, który nie chciałby z nim pracować, a jego twórczość w latach 80. i 90. obejmowała takich wiernych, jak Isabelle Huppert, Jean-Pierre Léaud, Nathalie Baye, Johnny Hallyday i więcej. Ikona kina, Alain Delon, pojawił się przed kamerą Godarda w latach 90. Nowa fala , a Godard wspominał później, że fotografował Delona „jak drzewo”. To właśnie ten obraz zainspirował Czasy krytyk Vincent Canby do opłakiwać „impreza skończona” ponownie Godard, ale w rzeczywistości odzwierciedlało to krytyczną bezkompromisowość ze strony Canby'ego. Widziałem film w Paryżu, kiedy został wydany, i nawet bez angielskich napisów, które byłyby żłobkiem dla jego gęstej, aluzyjnej ścieżki dźwiękowej, był nokautem.
Jego kariera była jak żadna inna, w której nie był tylko wiecznie irytującym (udało mu się nawet wkurzyć Watykan swoją medytacją o Najświętszej Maryi Pannie z 1985 roku). Zdrowaś Maryjo ), ale niekończącym się twórcą nie tylko form, ale i obrazów, ruchomych obrazów; Myślę o monumentalnym ujęciu śledzącym wiejski korek w Weekend i niemal rymowane ujęcie śledzące zamieszki w supermarkecie w Wszystko idzie dobrze . Jego świat był pełen nieustających niepokojów, a jego własny artystyczny niepokój będzie dostarczał skarbów tak długo, jak długo będzie istniało oglądanie filmów.
Krytyk weteran, Glenn Kenny, recenzuje nowe wydania na RogerEbert.com, New York Times i, jak przystało na kogoś w jego zaawansowanym wieku, w magazynie AARP. Bloguje, bardzo sporadycznie, na Niektórzy przyszli biegać i tweety, głównie żartobliwie, at @glenn__kenny . Jest autorem uznanej książki 2020 Made Men: historia Goodfellas , opublikowane przez Hanover Square Press.